CBAM là gì? “Tấm vé” vào thị trường EU và cách thức thích nghi dành cho doanh nghiệp Việt Nam

CBAM – Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon của Liên minh châu Âu đang trở thành một yêu cầu quan trọng đối với nhiều nhóm hàng xuất khẩu vào thị trường EU. Đặc biệt, với các ngành có cường độ phát thải cao như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro, việc hiểu rõ CBAM là gì, báo cáo CBAM là gì và doanh nghiệp cần chuẩn bị dữ liệu phát thải ra sao sẽ quyết định khả năng duy trì lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn chuyển đổi xanh toàn cầu. Bài viết dưới đây sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam nắm rõ cơ chế CBAM, phạm vi áp dụng, lộ trình thực hiện, yêu cầu báo cáo CBAM và các bước cần triển khai để thích ứng hiệu quả.

Ảnh minh họa

CBAM là gì?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon được Liên minh châu Âu (EU) triển khai nhằm áp dụng chi phí carbon đối với một số hàng hóa nhập khẩu vào EU, dựa trên lượng phát thải khí nhà kính gắn liền với quá trình sản xuất hàng hóa đó.

Mục tiêu chính của CBAM là hạn chế tình trạng rò rỉ carbon – tức là khi doanh nghiệp chuyển hoạt động sản xuất sang các quốc gia có tiêu chuẩn khí hậu thấp hơn để tránh chi phí phát thải. Thông qua CBAM, EU muốn đảm bảo hàng hóa nhập khẩu và hàng hóa sản xuất trong nội khối chịu mức trách nhiệm carbon tương đương hơn.

Nói một cách dễ hiểu, CBAM là cơ chế buộc hàng hóa nhập khẩu vào EU phải minh bạch lượng phát thải carbon và có thể phải chịu chi phí carbon tương ứng nếu hàng hóa đó thuộc phạm vi áp dụng.

Phạm vi áp dụng của CBAM

CBAM không áp dụng cho tất cả hàng hóa nhập khẩu vào EU, mà trước mắt tập trung vào các nhóm sản phẩm có cường độ phát thải cao và nguy cơ rò rỉ carbon lớn.

Các nhóm hàng thuộc phạm vi CBAM gồm:

• Sắt thép: thép và các sản phẩm từ thép như tấm, lá, thanh, ống.
• Xi măng: bao gồm clinker và các sản phẩm liên quan.
• Nhôm: nhôm dạng thỏi, thanh, tấm, lá và một số sản phẩm từ nhôm.
• Phân bón: các loại phân bón hóa học thuộc phạm vi quy định.
• Điện năng: điện nhập khẩu từ các quốc gia ngoài EU.
• Hydro: nhóm hàng được đưa vào phạm vi CBAM trong giai đoạn đầu.
• Một số sản phẩm có khả năng phát thải cao khác có thể được xem xét mở rộng trong tương lai.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, các ngành cần đặc biệt lưu ý gồm sắt thép, nhôm, xi măng và phân bón, do đây là các nhóm hàng có liên quan trực tiếp đến xuất khẩu sang EU.

Cơ chế hoạt động của CBAM

CBAM hoạt động dựa trên nguyên tắc hàng hóa nhập khẩu vào EU cần phản ánh chi phí carbon tương ứng với lượng phát thải gắn liền trong quá trình sản xuất. Cơ chế này được thiết kế để tiệm cận với hệ thống mua bán phát thải của EU, còn gọi là EU ETS.

Về cơ bản, các nhà nhập khẩu hàng hóa vào EU cần thực hiện các bước sau:

• Nhà nhập khẩu EU đăng ký tư cách khai báo CBAM: Từ giai đoạn vận hành chính thức, nhà nhập khẩu EU hoặc đại diện hải quan gián tiếp nhập khẩu hàng hóa CBAM vượt ngưỡng quy định cần đăng ký tư cách người khai báo CBAM được ủy quyền. Đây là điều kiện quan trọng để tiếp tục nhập khẩu hàng hóa thuộc phạm vi CBAM vào EU.
• Doanh nghiệp cung cấp dữ liệu phát thải gắn với sản phẩm: Nhà nhập khẩu cần khai báo lượng phát thải gắn liền trong hàng hóa nhập khẩu. Để làm được điều này, họ cần dữ liệu từ nhà sản xuất ngoài EU, bao gồm dữ liệu năng lượng, nhiên liệu, nguyên liệu, sản lượng, quy trình sản xuất và phát thải trực tiếp hoặc gián tiếp nếu thuộc phạm vi yêu cầu.
• Nhà nhập khẩu mua chứng chỉ CBAM: Trong giai đoạn chính thức, nhà nhập khẩu EU phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải gắn liền trong hàng hóa nhập khẩu. Giá chứng chỉ CBAM được liên kết với giá carbon của Hệ thống mua bán phát thải EU, hay EU ETS.
• Khấu trừ chi phí carbon đã thanh toán nếu có: Nếu hàng hóa đã chịu chi phí carbon tại quốc gia xuất khẩu, nhà nhập khẩu có thể yêu cầu khấu trừ phần chi phí đã thanh toán. Tuy nhiên, để được công nhận, doanh nghiệp cần có hồ sơ dữ liệu minh bạch, phương pháp tính phù hợp và bằng chứng rõ ràng.

Tuy nhiên, để được công nhận, doanh nghiệp cần có dữ liệu minh bạch, phương pháp tính phù hợp và bằng chứng rõ ràng về chi phí carbon đã thanh toán.

Lộ trình thực hiện CBAM

Theo hướng dẫn chính thức của EU (xem chi tiết tại đây), CBAM được triển khai theo các giai đoạn sau:

• Giai đoạn chuyển tiếp (1/10/2023 – 31/12/2025): Đây là giai đoạn học hỏi và thích ứng cho tất cả các bên liên quan. Các nhà nhập khẩu phải báo cáo hàng quý về lượng hàng hóa nhập khẩu và lượng phát thải trực tiếp và gián tiếp gắn liền, nhưng chưa phải thanh toán chi phí điều chỉnh carbon. EU sử dụng giai đoạn này để thu thập dữ liệu và hoàn thiện phương pháp tính toán cho giai đoạn chính thức.
• Giai đoạn vận hành chính thức (từ 1/1/2026): CBAM bắt đầu có hiệu lực đầy đủ. Các nhà nhập khẩu phải mua chứng chỉ CBAM và thanh toán chi phí carbon cho hàng hóa nhập khẩu. Theo quy định được đơn giản hóa, các doanh nghiệp có thể tiếp tục nhập khẩu sau ngày 1/1/2026 nếu họ nộp đơn xin cấp phép trước ngày 31/3/2026.
• Giai đoạn loại bỏ dần hạn ngạch miễn phí (2026-2034): Hiện tại, các doanh nghiệp trong khối EU vẫn đang được phấn bổ hạn ngạch miễn phí. Điều này sẽ dần được loại bỏ, bắt đầu với các ngành phát thải cao thuộc CBAM. Bắt đầu từ 2026, các ngành thuộc CBAM sẽ phải chi trả cho 2.5% phát thải của mình, nâng lên 5% vào 2027. Đến năm 2034, CBAM sẽ vận hành toàn diện với mức 100% và doanh nghiệp phải thanh toán toàn bộ phí carbon.
• Mở rộng phạm vi vận hành toàn bộ (dự kiến từ 2030): EU đang xem xét mở rộng CBAM sang tất cả các ngành thuộc hệ thống EU ETS, bao gồm cả các sản phẩm ở khâu sau của chuỗi sản xuất như máy móc, thiết bị công nghiệp và sản phẩm gia dụng sử dụng nhiều thép và nhôm.

Hướng dẫn chi tiết báo cáo CBAM

Doanh nghiệp cần phối hợp với nhà nhập khẩu EU để chuẩn bị dữ liệu báo cáo CBAM theo các bước sau:

• Xác định sản phẩm chịu ảnh hưởng: Trước tiên, doanh nghiệp cần xác định sản phẩm xuất khẩu có thuộc phạm vi CBAM hay không. Việc xác định cần dựa trên nhóm hàng, mã hàng và mô tả sản phẩm cụ thể. Nếu sản phẩm thuộc các nhóm như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện hoặc hydro, doanh nghiệp nên chủ động rà soát yêu cầu CBAM ngay cả khi hiện tại khách hàng EU chưa yêu cầu báo cáo chi tiết.
• Đo lường lượng phát thải carbon: Doanh nghiệp cần thu thập dữ liệu về năng lượng, nhiên liệu, nguyên liệu đầu vào, sản lượng và quy trình sản xuất để tính toán lượng phát thải gắn với sản phẩm. Đây là nền tảng của báo cáo CBAM. Việc đo lường cần có hệ thống, có khả năng truy xuất và nhất quán theo thời gian. Nếu dữ liệu không đầy đủ, nhà nhập khẩu có thể phải sử dụng giá trị mặc định, làm tăng rủi ro chi phí carbon trong giai đoạn chính thức.
• Chuẩn bị báo cáo hàng quý: Trong giai đoạn chuyển tiếp, báo cáo CBAM được thực hiện theo quý. Doanh nghiệp Việt Nam nên chủ động cung cấp dữ liệu đúng thời hạn cho đối tác EU để tránh ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng và quan hệ thương mại.
• Kiểm tra, xác minh và lưu trữ dữ liệu: Dữ liệu phát thải cần được kiểm tra, lưu trữ và sẵn sàng đối chiếu khi cần. Ở giai đoạn chính thức, yêu cầu xác minh dữ liệu sẽ ngày càng quan trọng hơn, đặc biệt với các doanh nghiệp có lượng hàng xuất khẩu lớn vào EU.

Những tác động của CBAM đối với doanh nghiệp Việt Nam

⚠ Trong ngắn hạn, tác động lớn nhất của CBAM là áp lực báo cáo và dữ liệu. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn gặp khó khăn do dữ liệu sản xuất phân tán, chưa có hệ thống kiểm kê khí nhà kính, chưa quen với phương pháp tính phát thải theo sản phẩm hoặc chưa có nhân sự chuyên trách về quản lý carbon.

⚠ Trong dài hạn, CBAM có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí và năng lực cạnh tranh. Khi phát thải carbon được quy đổi thành chi phí, doanh nghiệp có cường độ phát thải cao sẽ chịu bất lợi hơn so với đối thủ có quy trình sản xuất xanh hơn. Điều này khiến CBAM không chỉ là vấn đề tuân thủ, mà còn là bài toán thương mại.

⚠ Bên cạnh thách thức, CBAM cũng mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp chủ động chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp có dữ liệu phát thải minh bạch, sản phẩm carbon thấp và kế hoạch giảm phát thải rõ ràng sẽ có lợi thế hơn khi làm việc với khách hàng EU, nhà đầu tư và các chuỗi cung ứng quốc tế. Tôi cần hỗ trợ về sản phẩm

Giải pháp giúp doanh nghiệp Việt Nam thích ứng với CBAM

Để thích ứng với CBAM, doanh nghiệp không nên chỉ tập trung vào việc lập báo cáo mang tính đối phó. Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần xây dựng năng lực quản trị phát thải một cách bài bản.

Các giải pháp doanh nghiệp nên áp dụng gồm:

✅ Rà soát và cải tiến công nghệ sản xuất: Doanh nghiệp cần đánh giá các công đoạn phát thải cao trong quy trình sản xuất, từ đó xác định cơ hội tiết kiệm năng lượng, thay đổi nhiên liệu, tối ưu thiết bị hoặc đầu tư công nghệ ít phát thải hơn.

✅ Xây dựng chiến lược giảm phát thải dài hạn: CBAM là tín hiệu cho thấy chi phí carbon sẽ ngày càng ảnh hưởng đến thương mại quốc tế. Doanh nghiệp cần có kế hoạch giảm phát thải theo từng giai đoạn, gắn với mục tiêu sản xuất, chi phí đầu tư và yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

✅ Tăng cường hợp tác quốc tế: Doanh nghiệp nên tận dụng các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, hợp tác với khách hàng EU, tổ chức tư vấn và đơn vị thẩm định để nâng cao năng lực đo đạc, báo cáo và giảm phát thải.

✅ Chủ động xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải: Hệ thống dữ liệu là nền tảng để lập báo cáo CBAM. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, năng lượng, nhiên liệu, nguyên liệu, sản lượng và hệ số phát thải để có thể truy xuất khi đối tác yêu cầu.

Doanh nghiệp chuẩn bị càng sớm sẽ càng có lợi thế khi làm việc với khách hàng EU, duy trì thị phần xuất khẩu và đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thương mại xanh toàn cầu.

CIC hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị CBAM như thế nào?

CBAM đang đặt ra yêu cầu mới về dữ liệu phát thải, minh bạch carbon và năng lực quản trị môi trường trong hoạt động xuất khẩu. Doanh nghiệp chuẩn bị càng sớm sẽ càng có lợi thế trong việc duy trì đơn hàng, tối ưu chi phí và đáp ứng yêu cầu của thị trường EU.

Công ty Cổ phần Công nghệ và Tư vấn CIC hỗ trợ doanh nghiệp:

• Rà soát sản phẩm, ngành hàng và mức độ liên quan đến CBAM.
• Xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ báo cáo CBAM.
• Kiểm kê khí nhà kính và tính toán phát thải theo hoạt động sản xuất.
• Tư vấn lộ trình giảm phát thải phù hợp với năng lực doanh nghiệp.
• Chuẩn hóa hồ sơ dữ liệu để làm việc với nhà nhập khẩu EU và các đối tác trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Doanh nghiệp có nhu cầu tìm hiểu về CBAM, báo cáo CBAM, kiểm kê khí nhà kính và giải pháp quản trị phát thải có thể liên hệ Công ty Cổ phần Công nghệ và Tư vấn CIC để được tư vấn lộ trình phù hợp.

Hotline: 0866 059 659 hoặc 0332 26 86 26
Website: www.cic.com.vn
Email: info@cic.com.vn